اقدام طالبان برای احداث کانال آبی بزرگ «قوش تپه» برای انتقال آب جیحون (آمودریا) به عنوان پرآب ترین رودخانه آسیای مرکزی، موجب نگرانی شدید کشورهای منطقه شده به طوری که سران این کشورها در سال جاری در نشستهای مختلف نسبت به پیامدهای جدّی بهره برداری از این کانال هشدار داده اند.
رودخانه جیحون یا آمودریا پر آبترین رودخانه در منطقه آسیای مرکزی است که از کوههای پامیر سرچشمه می گیرد و حدود یک هزار و ۱۲۶ کیلومتر از آن در بخشهای مرزهای شمالی افغانستان با تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان جاری است. هرچند مسیر اصلی رود به سوی دریاچه آرال است اما تمامی آب آن در طول مسیر و با کانالکشیهایی که برای کشاورزی صورت گرفته به مصرف میرسد.
بعد از روی کار آمدن طالبان در افغانستان در سال ۱۴۰۰، مقامات این رژیم تصمیم به احداث یک کانال آبی بزرگ به طول حدود ۳۰۰ کیلومتر(از بلخ تا فاریاب) و عرض ۱۵ متر برای انتقال بخش قابل توجهی از آب رودخانه جیحون به داخل افغانستان گرفتند تا بخش کشاورزی را و صنایع غذایی را در افغانستان رونق دهند.
اجرای این طرح پر تنش را از حمل/فروردین ۱۴۰۱ از ولایت بلخ آغاز کردند و اعلام کردند ظرف مدت ۵ سال این طرح را تکمیل خواهند کرد.
ملا برادر معاون اقتصادی نخست وزیر طالبان در مراسم شروع احداث این طرح بزرگ آبی، آن را از مهمترین پروژهها برای نجات مردم افغانستان از کمآبی دانست و گفت: “تکمیل ساخت این کانال وضعیت اقتصادی افغانستان را بهبود بخشیده و این کشور را به خودکفایی نزدیک میکند.”
ملا برادر در اهمیت این طرح تصریح کرد: “برای شروع پروژه کانال آب قوشتپه چنان جدی شدم که همه کارهایم را کنار گذاشتم”.
ملا نورالله نوری؛ سرپرست وزارت اقوام و قبایل طالبان گفته است: “شاهد روزی خواهیم بود که دیگران برای کار و سرمایهگذاری به افغانستان بیایند.”
او گفته که با اجرای طرحهای اقتصادی، افغانستان در آینده رقیب کشورهای خارجی میشود.
سران کشورهای آسیای مرکزی در نشست های مختلف خود به طور جدی با طرحهای طالبان برای برداشت آب از رودخانه «آمودریا» مخالفت کرده اند.
رئیسان جمهوری ازبکستان، تاجیکستان و ترکمنستان در عشقآباد پایتخت ترکمنستان فشارهای بیش از انداره بر آمودریا را مورد بررسی قرار دادند و خواهان توقف احداث کانال قوشتپه بر روی این رودخانه شدند.
به گزارش آسیاپلاس طالبان در حال احداث یک کانال بزرگ (قوش تپه) برای انتقال آب از رودخانه جیجون هستند.
منبع آبی مهم آسیای مرکزی بخصوص تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان آمودریا است که اگر کانال قوشتپه هم ازاین رودخانه تغذیه شود این کشورها بخصوص ترکمنستان و ازبکستان با مشکل جدی کاهش آب مواجه خواهند شد.
به اعتقاد تحلیلگران احداث این کانال و بهره برداری از آن میتواند روی روابط آسیای مرکزی با طالبان به شدت تاثیر بگذارد.
در ماه جوزا/خرداد سال جاری در چهارمین نشست نمایندگان ویژه اتحادیه اروپا و کشورهای آسیای مرکزی برای افغانستان که در عشق آباد برگزار شد شرکت کنندگان با طرحهای طالبان برای برداشت آب از رودخانه «آمودریا» به طور جدی مخالفت کردند.
سران آسیای مرکزی در نشستهای خود به مسایل اشتراک منابع آبی با در نظر گرفتن منافع کشورهای منطقه به ویژه در شرایطی که احداث کانال «قوش تپه» توسط طالبان در ولایت بلخ از منابع آبی رودخانه فرامرزی آمودریا در حال اقدام است توجه ویژه کرده اند و از طالبان خواسته اند تا در استفاده از منابع طبیعی مشترک نیازهای همه همسایگان را در نظر بگیرد.
در بیانیه پایانی نشست سران کشورهای تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان نگرانی هر سه کشور از وضع آب در آینده نزدیک مطرح شد و نگرانی خود را نسبت به کاهش آب آمودریا در نتیجه کانال در حال احداث قوشتپه ابراز کردند.
افغانستان و همسایگان آن در آسیای مرکزی، هیچ توافقنامهای درباره نحوه استفاده از آب ندارند.
در دوران شوروی، آب آمو دریا بدون مشورت با افغانستان منحرف میشد و مورد استفاده قرار میگرفت. درگیر بودن افغانستان در یک جنگ تقریبا چهل ساله، مانع از آن شده است تا این کشور بتواند پروژههایی را برای بهرهبرداری از آب به مرحله اجرا درآورد.
به گفته کارشناسان اگر چه افغانستان نیز مثل تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان حق بهرهبرداری از آب را دارد اما ساخت کانال «قوشتپه» در افغانستان برای ترکمنستان و ازبکستان گران تمام خواهد شد.
سایت مطالعات شرق نیز نوشته است، کانال قوشتپه میتواند روابط کشورهای پیرامون را تحت تأثیر قرار داده و پیچیدگی مسائل هیدروپلیتیکی به شدت وخیم آسیای مرکزی و حوضه آبریز دریای آرال را تشدید کند.
برخی پژوهشگران مدعی اند که پتانسیل ایجاد درگیری و مناقشه بر سر منابع آب در هیچ جایی از دنیا، به اندازه حوضه آبریز دریاچه آرال نیست. دو کشور پایین دست در حوضه آبریز فرامرزی حوضه آبریز آرال به شدت وابسته به این منابع آبی مشترک هستند. لذا انتقال آب آمودریا در بالادست توسط افغانستان در کنار کنترول آب این رودخانه توسط سد بزرگ راغون در تاجیکستان و کنترل آب سیر دریا در بالادست توسط سد بزرگ قنبراته توسط قرقیزستان، به شدت کشورهای پایین¬دست حوضه آبریز آرال نظیر ازبکستان و ترکمنستان را متضرر خواهد کرد.
کانال قوشتپه که بزرگترین کانال آبرسانی در افغانستان خوانده شده، قرار است بر روی سرشاخه رودخانه فرامرزی آمودریا در حوضه آبریز آرال ساخته شود.
امکانسنجی و طراحی این کانال در سال ۱۳۹۷ توسط شرکت AECOM آمریکا و با حمایت مالیِ ۶/۳ میلیون دالری USAID انجام شده است.
هزینه تکمیل و ساخت این کانال ۱۵ میلیون دالر برآورد شده است. کانال قوش تپه دارای طول ۲۸۵ کیلومتر، عرض ۱۰۰ متر و عمق ۵/۸ متر بوده و ارتفاع آب در کانال ۵/۶ متر است.
این کانال قرار است طی سه فاز و تا سال ۲۰۲۸ تکمیل شود و آب آن از بخشهای خلم، نهرشاهی و دولتآباد ولایت بلخ عبور کرده و به بخشهای آقچه، مردیان و خواجه دوکوه ولایت جوزجان رسیده و از آنجا به بخش اندخوی فاریاب سرازیر شود.
در مسیر این کانال بزرگ، چندین سد انحراف آب و سیستمهای آبیاری در نظر گرفته شده است.
ظرفیت کانال قوشتپه ۶۵۰ مترمکعب بر ثانیه عنوان شده است (توان انتقال ۲۰ میلیارد متر مکعب آب در سال را دارد).
با تکمیل شدن کانال قوشتپه ۶۰۰ هزار هکتار زمین دیمی به زمین کشت آبی تبدیل میشود و کشت و تولید گسترده محصولاتی نظیر پنبه، انگور، خربوزه، سویا، بادام و پسته مد نظر است.
علاوه بر آن، جانب افغانستان پیشبینی کرده که با بهرهبرداری از این کانال کشو را به خودکفایی در کشاورزی سوق خواهد داد.
افغانستان ادعا کرده است، با تکمیل این پروژه حدود ۲۰۰ هزار نفر نیروی انسانی به صورت مستقیم و غیرمستقیم مشغول به کار خواهند شد.
کشورهای آسیای مرکزی در سال ۱۹۹۲ سندی به نام موافقتنامه آلماتی امضاء کردند که تا حدودی به تنظیم مصرف آب در منطقه کمک میکند. اگرچه افغانستان، آن توافقنامه را امضاء نکرده است، اما رهبران این کشور معتقد هستند که افغانستان نیز حق دارد از رودخانه آمودریا برای نیازهای خود استفاده کند.
طبق موافقتنامه آلماتی پیشبینی شده بود که افغانستان ۱/۲ میلیارد متر مکعب از آب آمودریا استفاده کند که این رقم بسیار کمتر از ۲۰ میلیارد متر مکعب توان انتقال آب کانال قوشتپه است.
کارشناسان اظهار نگرانی کرده که با بهرهبرداری از کانال قوشتپه، وضعیت حوضهٔ آبریز منطقه شدیداً آسیب ببیند.
این در حالیست که در سالیان اخیر همهٔ جمهوریهای آسیای مرکزی بهطور فزایندهای کمبود آب را احساس میکنند. پایین دست این حوضه یعنی ازبکستان و ترکمنستان ممکن است بیشترین آسیب را ببینند.
مقامات کابل قرار نیست تنها به ساخت کانال قوش تپه بسنده کنند. افغانستان در نظر دارد مجتمع برق آبی بسازد که میتواند بیشتر جریان تابستانی رود پنج را ذخیره کند.
اجرای این دو پروژه نه تنها ممکن است مشکلات اقتصادی و اجتماعی در ازبکستان و ترکمنستان را در پی داشته باشد، بلکه ممکن است یک فاجعهٔ زیستمحیطی در سراسر آسیای مرکزی نیز در پی داشته باشد.
منابع:
منبع: خبرگزاری ایرنا
نویسنده: خسرو حسینی