بسیار میشنویم که دمبوره یک ساز بدوی است؛ نه آوای خوش دارد و نه بر قواعد و موازین موسیقیایی استوار است. با ناچیز انگاری این ساز مقام دمبورهنوازان نیز خواه ناخواه سبک و شأن شان اندک جلوه داده میشود. اما بر خلاف این پندار دمبوره ریشههای تاریخی طولانی دارد و در میان سازهای موسیقیایی واجد موقعیت ممتاز و دارای پیچیدگی ها و ظرایف بسیار است. ابونصر فارابی در کتاب «موسیقی کبیر» خود در فصلی با عنوان «در باب سازهای مشهور» از عود، طنبور(دمبوره) سورنای و رباب و نسبت آن ها با همدیگر و همساز کردن یکی با دیگری به تفصیل سخن گفته است. اینجا چند قطعه را صرف از باب اشاره و یادآوری، خدمت علاقهمندان تقدیم می دارم. بدینسان، به سبک خودم رویداد هنری پیش رو و حضور فرخنده هنرمند ارجمند داود سرخوش را در شهر سیدنی گرامی میدارم:
قطعه اول: ساختمان دمبوره
«و اینک در باب طنبور خراسانی سخن می گوییم… ساختمان این ساز نزد مردمان بلاد گوناگون اندکی فرق دارد. همچنین از حیث بلندی و کوتاهی، یا بزرگی و کوچکی متفاوت است. اما در همه این طنبورها دو تار همقطر به کار می رود. این دو تار در پایین ساز که «زبیبه» خوانده می شود استوار میگردند، سپس به حالت متوازی بر حاملی که در روی طنبور نصب شده میگذرند. در این حامل دو شکاف موجود است که میان دو تار فاصله میاندازد. سپس تارها همچنان به حالت متوازی از حامل گذشته به بالادستۀ ساز میرسند. در آنجا نیز دو بریدگی میگذارند که فاصلۀ میان آن ها برابر با فاصلۀ میان دو شکاف حامل است. پس از آن هردو تار به دو پیچک منتهی میشوند که در دو سمت طنبور، در دو نقطۀ مقابل هم قرار داده شدهاند.» فارابی، موسیقی کبیر، ترجمه آذرتاش آذرنوش، ص 319.
قطعه دوم: دستانها و تسویه
«دستانهای طنبور متعدد است و همه در فاصلۀ میان الف تا وسط ساز یعنی پایین تر از جزء باریک ساز قرار دارند. بعضی از این دستانها، نزد همه کس و در همه جا محل معینی دارند و محل برخی دیگر متغیر و نزد هر قومی متفاوت است. جز اینکه این دستانهای متغیر، گاه استعمال فراوان دارند و گاه استعمال اندک. حد اکثر دستانهای ثابت این ساز پنج است. گاه نیز بیش از پنج به کار میبرند. نخستین دستان ثابت در یک نهم فاصلۀ بالادسته تا حامل جای دارد. دستان دوم در یک چهارم این فاصله. دستان سوم در یک سوم این فاصله. دستان چهارم در نصف این فاصله. دستان پنجم در یک نهم فاصلۀ منتصف تا حامل قرار دارد.» ص 320.
قطعه سوم: اهمیت علمی
«بر نوازندگان روشن است که این سازها که بر شمردیم برای آن ساخته شدهاند تا کار نوازندگی را بهتر سازند و هیچ یک از آن ها از اصل برای بیان امور نظری ساخته نشدهاند. جز اینکه معذلک چنین پیش آمده است که در برخی از آنها بیان بسیاری از امور علمی صناعت موسیقی آسان تر است. و آن انواع طنبور است که در آن ها تارهای موازی به کار می رود، به ویژه طنبور خراسانی. در این ساز به آسانی می توان بسیاری از امور علمی را برای حس روشن ساخت.» ص 398.
خواننده علاقهمند جهت آشنایی با ظرایف و پیچیدگیهای این ساز کافی است که توضیحات تکنیکی فارابی از شیوههای ممکن تسویه(کوک کردن ساز)، تسویه مزاوج، ذیالکل، ذیالاربع، ذیالخمس، و نحوه پیدا کردن دستانهای ثابت و متبدله و اصناف نغمهها و الحانی را که از تسویههای مختلف استخراج میشوند، در کتاب یاد شده فارابی مورد توجه قرار دهند.
نویسنده: علی امیری، استاد دانشگاه