خبرگزاری پل – وزارت کشورداخلهی ایران حضور افغانها در ۱۶ ولایت عمدتا مرزی را بهطور کامل ممنوع و در ۱۲ ولایت نیز در برخی شهرها و مناطق محدود کرده است. ایران برنامه اخراج حدود دو میلیون افغان «غیرمجاز» را تا پایان سال جاری خورشیدی دارد که بزرگترین اخراج اجباری افغانهاست.
این گزارش توسط یاسین رسولی تهیه و در ویبسایت بیبیسی فارسی منتشر شده است.
چگونه این مهاجرت آغاز شد؟ موج اول مهاجران افغان در دهه ۱۳۶۰ وارد ایران شد و پس از آن نیز هر بحران عمده و دگرگونی سیاسی در افغانستان موج تازه پناهندگان را روانه ایران کرده است که بیشتر آنها ماندگار شدهاند. آنها میگویند در جستجوی آینده خود در ایران، برگشت به افغانستان یا مهاجرت بعدی هستند.
آنها در ایران به نسل سوم رسیدهاند. شمار زیادی متولد ایران هستند، در این کشور بزرگ شده، درس خوانده، وارد بازار کار و کسب شدهاند اما وضعیت اقامت آنها نامشخص و مانند والدینشان، فاقد هر نوع حمایت قانونی برای زندگی هستند.
افغانها در ایران با صدها میلیون دلار سرمایهگذاری در «صدر» فهرست سرمایهگذاران خارجی در این کشور قرار دارند، صدها هزار کارگر افغان در ایران شاغلند و بیش از نیم میلیون دانشآموز که شماری از آنها وارد دانشگاههای ایران شدهاند.
این جامعه چند میلیونی مهاجر در دل جامعه ایران شکل گرفته است. دولت ایران طی بیش از چهار دهه در تلاش برای «ساماندهی» این جمعیت بزرگ بوده است.
افغانها حدود ۹۵ درصد اتباع خارجی در ایران را تشکیل میدهند. بیشتر آنها در چند شهر از جمله تهران، قم، مشهد و اصفهان هستند. ظاهرا تنوع قومی در برخی مناطق ایران و مسائل امنیتی نزدیکی با مرزها از دلایل اصلی متمرکزسازی مهاجران بوده است.
کودتای حزب دموکراتیک خلق در ۷ ثور ۱۳۵۷ در کابل و انقلاب در ایران در ۲۲ دلو ۱۳۵۷ در یک سال اتفاق افتادند. صدها هزار تن از افغانستان به ایران پناهنده شدند و شماری از اعضای گروههای چپ ایران نیز به کابل پناه بردند.
شوروی در ششم جدی ۱۳۵۸ افغانستان را اشغال کرد و عراق نه ماه بعد در ۳۱ سنبله ۱۳۵۹ به ایران حمله کرد. همزمان دو کشور همسایه حدود یک دهه درگیر جنگ شدند. پس از تهاجم شوروی افغانستان بزرگترین جمعیت مهاجر جهان پس از جنگ جهانی دوم را تولید کرد.
آیتالله خمینی، رهبر انقلاب ایران، در سال ۱۳۶۱ در سخنانی به مهاجران افغان اشاره کرد: «همین طور میهمانهایی که داریم، خوب افغانی هستند، مسلمان هستند، یا فرض کنید که عراقی هستند، یا بیچارهها را از خانههایشان دور کردند، مالشان را بردند، خودشان را فرستادند اینجا. خوب، باید چه کرد با اینها؟ نباید اینها را پذیرایی کرد؟ ما مسلمانیم، آنها هم مسلمانند. ما باید از آنها پذیرایی کنیم.» برخی منابع ایرانی در آن زمان جمعیتی حدود «۲/۵ میلیون» افغان را در ایران برآورد کردهاند که اولین موج بزرگ آنها در ایران است. شمار بیشتری نیز وارد همسایه دیگر، پاکستان، شدند.
مهاجران افغان از ابتدا ساکن حاشیه شهرهای عمده ایران شدند و آزادی کامل برای رفت و آمد در شهرهای ایران را داشتند. در ایران اردوگاههای مهاجران مانند پاکستان شکل نگرفت، چراکه ایران در حالی که خود درگیر جنگ با عراق بود و برای تامین نیروهای خود حتی هزاران دانشآموز و نوجوان را بهعنوان داوطلب به خط مقدم جبههها میفرستاد، به نیروی کار ارزان مهاجران نیاز داشت.
در این دوران احزاب جهادی عمدتا شیعه جدید با نام مشابه ایرانی مانند «سپاه پاسداران انقلاب اسلامی افغانستان» در ایران تشکیل شدند یا احزابی که از قبل شکل گرفته بودند از طرف ایران برای جهاد در برابر شوروی حمایت میشدند. ایران ائتلافی از هشت حزب شیعی را در تهران ایجاد کرد که بعدتر به نام حزب وحدت اسلامی در ۲۵ سرطان ۱۳۶۸ در بامیان به رهبری عبدالعلی مزاری تاسیس شد.
برخی مهاجران اهل افغانستان در جنگ عراق شرکت کردند. سرور رجایی نویسنده کتاب «از دشت لیلی تا جزيره مجنون: خاطرات رزمندگان افغانی دفاع مقدس» است. او میگوید در جنگ هشت ساله ایران و عراق «تا سه هزار» از آنها کشته شدند.
خروج تدریجی نیروهای اتحاد جماهیر شوروی از افغانستان طی ۹ ماه بنا به توافقنامه جنوری در ۲۶ دلو ۱۳۶۷ تکمیل شد. نجیبالله احمدزی «دکتر نجیبالله» در راس حکومت بعدی تحت حمایت شوروی در کابل سیاست آرامسازی و مصالحه را در پیش گرفت تا بهار ۱۳۷۱ که دولتش سقوط کرد. در نتیجه این سیاستها شماری از مهاجران افغان از ایران داوطلبانه به کشورشان برگشتند.
در آن زمان مهاجران به ایران عمدتا گذرنامه و ویزا نداشتند. در سال ۱۳۶۰ ایران برای اولین بار برگه شناسایی برای سرپرست خانوار و اطلاعات اعضای خانواده صادر میکرد که چند سال بعد تبدیل به کارت شناسایی شد.
در سال ۱۳۶۷ کارت شناسایی به رنگ آبی جایگزین آن شد که تا پایان دهه ۱۳۷۰ تنها سند اقامتی افغانها در ایران بود. در کارت آبی شهرستان محل اقامت مشخص شده بود و مکاتب کودکان مهاجر را در بیرون شهرستان محل اقامت ثبت نام نمیکردند. آنها برای سفر نیاز به گرفتن برگههای تردد موقت داشتند.
گزارش تازه بنت؛ بر دختران معترض در بازداشتگاههای طالبان تجاوز جنسی شده