هر سال اخبار حوادث طبیعی وحشتناک همراه با تلفات انسانی بالا و خسارات هنگفت مالی به مردم افغانستان نگاه ها را به سوی این کشور جلب می کند.
بلایای طبیعی در افغانستان منحصر به یک نوع نیستند، برفکوچ، زلزله، یخبندان و برف سنگین، سیل، رانش زمین، طغیان رودخانهها، خشکسالی و… از آفاتیست که هر از چندگاهی دامنگیر مردم افغانستان می شود.
طبیعت خاص افغانستان و واقع شدن این کشور در ادامه سلسله کوههای هیمالیا، افغانستان و خصوصا مناطق شرقی را مستعد زلزله، طغیان رودخانهها و رانش زمین کرده است.
در این چند روز جاری شدن سیلابهای مدهش باعث کشته و زخمی شدن دهها و آواره شدن هزاران نفر از شهروندان افغانستان شد.
خانه های زیادی تخریب و داراییهای زیادی یک شبه بر باد رفت.
وضعیت افغانستان از نگاه بلایای طبیعی در جهان
طبق آمار، از میان 195 کشور جهان، افغانستان دوازدهمین کشور زلزله خیز دنیا، از نظر خطر خشکسالی در ردیف 22 و از نگاه جاری شدن سیلاب در رده 24 کشورهای آسیب پذیر و خطرناک جهان قرار دارد.
در بخش رانش زمین کشور در رده ۳۰مین کشور جهان و از نگاه طوفان در پله هشتاد و دوم جهان ایستاده ایم.
متاسفانه افغانستان در بخش حوادث و بلایای طبیعی یکی از کشورهای خطرناک دنیا است. با این وصف، به طور بسیار طبیعی، مردم و نهادهای دولتی افغانستان مانند کشورهای شبیه به افغانستان، همیشه باید به نکات ایمنی و هشدارهای سازمانهای مسئوول توجه داشته و نگاه ویژه به این موضوع و راهکارهای مبارزه با آن داشته باشند.
چرا سیل به وجود می آید؟
در زمان بارش باران، بخش بزرگی از آب جذب خاک و ریشه گیاهان می شود. سیل وقتی به وجود می آید که گیاهان و خاک نتواند به اندازه کافی آب باران را در خود جذب کند.
این موضوع وقتی خطرناک و ویرانگر میشود که اولا خاک منطقه از پوشش گیاهی خالی شده باشد و در نتیجه آب باران توسط گیاهان به قدر کافی جذب نشود. دوما کانال آب و مسیر طبیعی آن توسط دخالت انسانها پر شده باشد و یا مسیر سیلابرو تبدیل به زمین زراعتی و یا مسکونی شده باشد.
در این دو صورت، آب باران و یا ذوب شدن سریع برفها، با بسته بودن مسیر طبیعی اش به ناچار سر به طغیان برداشته نیروی ویرانگرش را به نمایش خواهد گذاشت.
در میان بلایای طبیعی جهان، جاری شدن سیلاب در بخش تلفات انسانی با اختلاف زیاد نسبت به زلزله و طوفان و بلایای دیگر پیشتاز بوده است.
در بخش خسارات مالی بازهم سیلاب ولی با اختلاف کمتری نسبت به زلزله و طوفان و دیگر بلایا همچنان جلوتر است.
چطور می شود از جاری شدن سیلاب جلوگیری کرد؟
به طور طبیعی جریان آب از خود نشانهها و شیاهای مشخصی به جا می گذارد. از این رو مسیر آب و مناطقی که با خطر سیلاب مواجه اند، به راحتی قابل تشخیص است. از سوی دیگر سیلاب معمولا در یک دوره چنده دههای تکرار میشود. با مراجعه کسانی که پا به سن گذاشته اند، به آسانی میتوان فهمید که معمولا کدام مناطق خطر بیشتر از جهت سیلاب خیزی دارد.
از این رو در وهله نخست نباید مسیر سیل را بست و یا حریم رودخانهها را اشغال کرد.
معمولا با ساختن خانه و یا تبدیل حریم رودخانهها به زمینهای زراعتی و دستکاری آن برای مقاصد دیگر، عملا باعث طغیان رودخانهها و در نتیجه جاری شدن سیل می شویم.
در کشورهای پیشرفته در کنار رعایت حریم رودخانهها، مسئوولان حتی به صورت منظم اقدام به لایروبی و تخلیه موانع طبیعی مسیر سیل می کنند تا جریان آب در مسیر خود به موانعی که باعث طغیان رودخانه شود، مواجه نشود.
دومین مساله حفظ و نگهداری پوشش گیاهی مناطق سیلابخیز است.
پوشش گیاهی با جذب آب باران و جلوگیری از فرسایش خاک، نقش مهمی در مهار سیل دارد.
به دلیل فقر موجود در کشور و متکی بودن مردم به سوخت جامد، متاسفانه پوشش جنگلی و گیاهی کشور آسیب زیادی دیده و سالانه خسارات سنگینی به این منابع ارزشمند طبیعی وارد می شود. با ادامه این وضع، خطرات جاری شدن سیل هم روز به روز در کشور افزایش خواهد یافت.
سومین راه حل ایجاد سیلبند و یا بندهای مخزنی برای مهار سیلاب است.
معمولا مهندسین برای پیشبینی سیل بعدی و حجم آن به روشهای خاص خودشان متکی بوده و متناسب با وضعیت منطقه و نوع خاک آن، اقدام به ساخت سد مخزنی یا سیلبندهای مخصوص می کنند.
از این رو انتظار می رود که دولت با شناسایی مناطق پرخطر اقدام به ساخت این زیر بناها کرده و مانع از بروز حوادثی انسانی شود.
نتیجه اینکه افغانستان بابت اقلیم و وضعیت جغرافیایی خاص خود، استعداد بالایی در روی دادن بلایای طبیعی دارد.
مردم برای بدور ماندن از آسیب این حوادث به هشدارهای داده شده از سوی موسسات رسمی توجه کرده تا در صورت بروز حوادث، آمادگی مقابله با مشکلات ناشی از آن را داشته و آسیب کمتری ببینند.
تا حد ممکن نگذاریم که پوشش گیاهی کشور آسیب ببیند و حریم رودخانه و مسیر سیل نباید توسط انسانها اشغال و مسدود شود.
دولت هم باید با ایجاد سیل بندها و سد جلوی جاری شدن سیل را گرفته و یا حداقل آسیب ان را کنترل و به کمترین میزان آن برساند.
حبیب میرزایی